Trang chủ › Bài viết › Bệnh & sâu hại

Bệnh nứt thân chảy nhựa trên dưa lưới: vì sao cắt tỉa ngày mưa lại mở cửa cho nấm

Câu trả lời ngắn: vết hình bầu dục màu xám trắng, dài 1–2 cm, hơi lõm trên thân, chỗ ứa ra giọt nhựa nâu đỏ rồi sẫm lại và khô cứng, trên vết có những hạt nhỏ màu đen — đó là bệnh nứt thân chảy nhựa, do nấm Didymella bryoniae (nhiều tài liệu tiếng Việt còn ghi Mycosphaerella melonis). Trên thân, nấm chỉ xuyên vào được qua vết thương: vết cắt khi tỉa lá – cắt nhánh, vết côn trùng chích, vết nứt thân. Điều kiện cần là bề mặt cây ướt ít nhất 1 giờ và độ ẩm quanh 85%; sau khi vào, phải 7–12 ngày mới thấy vết. Nghĩa là vết bạn nhìn thấy hôm nay phần lớn đã bắt đầu từ một ngày mưa hoặc một buổi chiều tỉa lá cách đây 1–2 tuần. Bốn việc chặn bệnh: (1) tỉa lúc nắng ráo, không tỉa ngày mưa ẩm cao; (2) khử dao kéo giữa các cây; (3) quét thuốc vào đúng vết thay vì phun tràn; (4) dọn tàn dư và xử lý giá thể sau vụ — vì sợi nấm nằm trong tàn dư tới khoảng 2 năm.

Thân dưa màu xanh lục nhạt có gờ dọc, một lá mọc ra từ thân, phía sau là túi trồng màu trắng và ống tưới nhỏ giọt
Thân dưa xanh lục nhạt, có gờ/rãnh dọc, một lá mọc ra ngay tại mắt thân; phía sau là túi trồng màu trắng và ống tưới nhỏ giọt. Vết nứt thân chảy nhựa bắt đầu ở đúng những mắt thân như thế này — nơi có vết tỉa hoặc chỗ thân bị cọ sát. Ảnh: An Thịnh Seeds
Bảng 1. Tóm tắt nhanh — nứt thân chảy nhựa trên dưa lưới nhà màng
Mục Nội dung
Dấu hiệu chốtĐốm bầu dục xám trắng 1–2 cm, hơi lõm, làm khuyết một bên thân → ứa giọt nhựa nâu đỏ → sẫm nâu và khô cứng; nặng thì thân nứt thành vệt dài và trên vết có hạt nhỏ màu đen (ổ bào tử)
Tác nhânNấm Didymella bryoniae; tồn tại trong hạt giống và tàn dư cây bệnh; sợi nấm sống trong tàn dư thực vật khoảng 2 năm
Cửa vàoThân: qua vết thương (vết tỉa, côn trùng chích, vết nứt). Lá: xuyên trực tiếp qua lớp sáp. Trái: qua vết thương hoặc sẹo hoa lúc thụ phấn
Điều kiện lâyBề mặt cây ướt ≥ 1 giờ, độ ẩm khoảng 85%, nhiệt độ ưa 16–28 °C; thời tiết nóng và mưa nhiều là điều kiện thuận lợi nhất
Thời gianNấm vào → thấy vết: 7–12 ngày. Cây héo – khô chết: thường 3–4 tuần sau khi lây. Trái bị thối: khoảng 3 ngày sau khi nấm vào qua vết cuống
Việc làm ngay (48 giờ)Quét thuốc vào đúng vết bằng cọ; hái bỏ trái bệnh ra khỏi nhà màng; ngưng tưới chiều tối – ngày mưa; tỉa lá đáy cho thoáng; ghi lại ngày thấy vết và ngày tỉa gần nhất
Đừng làmĐừng tỉa lá – cắt nhánh vào ngày mưa hoặc lúc ẩm cao; đừng phun tràn cả nhà màng thay cho việc xử lý đúng vết; đừng bỏ tàn dư cây bệnh lại trong nhà màng

1. Vết bệnh trên thân: đọc đúng 3 dấu hiệu

Trên thân, vết bệnh lúc đầu là một đốm hình bầu dục, màu xám trắng, kích thước 1–2 cm, hơi lõm vào, làm khuyết một bên thân hoặc bên nhánh. Trên vùng bệnh, nhựa màu nâu đỏ ứa ra thành giọt, sau đổi sang màu nâu sẫm rồi khô cứng lại. Khi bệnh nặng, thân cây nứt thành vệt dài và chảy nhựa nhiều hơn; trên vết nứt có những hạt nhỏ màu đen — đó là các ổ bào tử nấm — và cả cây có thể khô chết (Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật TP.HCM, 22/6/2023).

Trên lá, đốm bệnh không đều đặn và lan rộng dần, màu nâu xám nhạt. Vết thường xuất hiện từ bìa lá rồi lan vào theo những mảng hình vòng cung, trên đó cũng có ổ bào tử màu đen; lá bị cháy, khô và rụng. Trên cuống quả, triệu chứng giống như trên thân: cuống nứt và chảy nhựa, quả nhỏ lại hoặc bị thối và rụng sớm.

Ba điểm dùng để chốt, tránh nhầm với các nguyên nhân khác:

2. Xì mủ chưa chắc là bệnh này — phân biệt trước khi mua thuốc

Đây là chỗ nhiều vườn xử lý sai. Đại học Florida (UF/IFAS, ấn phẩm PP280) ghi rõ: thán thư (do nấm Colletotrichum orbiculare) và tình trạng thiếu vôi của đất/giá thể cũng làm thân cây họ bầu bí ứa ra chất nhựa dính. Vì vậy “có nhựa” không đủ để kết luận là nứt thân chảy nhựa.

Dấu hiệu dùng để chốt: các chùm hạt bào tử nhỏ, xếp sát nhau trên vết, và — nếu muốn kiểm kỹ — ngâm một mảnh mô bệnh vào nước, các tua bào tử màu kem đến hồng sẽ nhú ra khỏi ổ bào tử. Cách này quan sát được bằng kính lúp hoặc kính hiển vi cầm tay. Thứ tự đúng luôn là: đọc vết trước, chọn thuốc sau.

Bảng 2. Bốn tình trạng hay bị gọi chung là “thân bị xì mủ”
Tình trạng Dấu hiệu phân biệt Xử lý chính
Nứt thân chảy nhựa (Didymella bryoniae)Đốm bầu dục xám trắng 1–2 cm hơi lõm; nhựa nâu đỏ → nâu sẫm → khô cứng; có hạt nhỏ màu đen trên vết; lan thành vệt dài quanh thânQuét thuốc vào đúng vết; dọn tàn dư; khử trùng giá thể – nhà màng sau vụ; chặn vết thương khi tỉa
Thán thư (Colletotrichum)Vết lõm sẫm màu trên thân và trái, có quầng; trên vết về sau cũng thấy chấm đen nhưng không thành chùm dày như trên; thường xuất hiện sau mưa dàiHái bỏ trái bệnh, hạ ẩm, vệ sinh; thuốc theo đúng nhóm hoạt chất ghi trên nhãn cho thán thư
Vết cắt, vết cọ sát cơ họcNhựa trong, sạch, chỉ nằm ở vết cắt mới, khô trong ngày, không lan, không có hạt đenKhông phun thuốc; chỉ cần vệ sinh dụng cụ và để vết khô
Thiếu vôi / pH giá thể thấpNhiều cây cùng ứa nhựa nhưng vết không có hạt đen, không lan dọc thân; kèm thân mềm, lá non dị dạngKiểm lại pH và canxi trong dung dịch; đối chiếu mốc pH dịch tưới 6–6,8
Cận cảnh lá dưa trên giàn, mép lá chuyển vàng nâu khô, có tua cuốn
Cận cảnh lá dưa trên giàn: phiến lá xanh, mép lá đã chuyển vàng nâu và khô. Cháy mép do nắng – EC cao và vết bệnh lan từ bìa lá vào nhìn khá giống nhau: vết bệnh thật lan thành mảng hình vòng cung có ổ bào tử đen, còn cháy mép thì mỏng đều theo viền lá. Ảnh: An Thịnh Seeds

3. Vì sao vết hôm nay là chuyện của 1–2 tuần trước

Nấm xâm nhập rồi “im” khá lâu: sau khi bào tử nảy mầm trên mô cây, phải 7–12 ngày mới thấy triệu chứng (UF/IFAS PP280). Điều đó có nghĩa thao tác quan trọng nhất khi đọc bệnh không phải là soi cây, mà là giở lịch của vườn: ngày nào vừa có mưa, ngày nào vừa tỉa lá – cắt nhánh, ngày nào vừa hái trái? Nếu hôm nay là 5/10 và vết mới nhú trên thân, thì lần lây tương ứng rơi vào khoảng 23–28/9.

Hai chi tiết nữa giúp ích khi bố trí công việc. Thứ nhất, bào tử nấm lây theo hai đường khác nhau: bào tử hữu tính phát tán xa theo gió (nguồn lây chính giữa các nhà màng, các vườn), còn bào tử vô tính nằm trong chất nhựa dính nên chỉ bắn được một quãng ngắn theo nước bắn — vì thế mưa hắt và nước đọng trên thân là yếu tố truyền bệnh tại chỗ. Thứ hai, cây héo – khô chết thường xuất hiện muộn, 3–4 tuần sau khi lây, nên khi thấy một cây đổ khô trong luống thì bệnh đã có mặt từ lâu chứ không phải “tự nhiên hôm nay bị”.

Bảng 3. Dòng thời gian của một ca nứt thân chảy nhựa
Mốc Chuyện gì xảy ra Bạn nhìn thấy gì
0 giờVết tỉa / vết côn trùng chích / vết nứt trên thân gặp bào tử, có nướcChưa thấy gì — đây là lúc chỉ có lịch công việc ghi lại được
1–10 giờ ướtBào tử nảy mầm và xuyên qua vết thương; chỉ cần ≥ 1 giờ bề mặt ướt, ẩm khoảng 85%Không có dấu hiệu nào
7–12 ngàyVết phát triển, mô bị khuyết một bên thân, nhựa bắt đầu ứaĐốm bầu dục xám trắng 1–2 cm, hơi lõm, có giọt nhựa nâu đỏ
+ vài ngàyỔ bào tử hình thành trên vết; nhựa sẫm và khô cứngHạt nhỏ màu đen xếp thành chùm trên vết
3–4 tuầnVết bao quanh thân, mạch dẫn bị cắtCây héo rồi khô chết; thân nứt vệt dài
Trên tráiNấm vào qua vết thương hoặc sẹo hoa lúc thụ phấn; thối khởi phát khoảng 3 ngày sau lâyVết nhạt không đều trên vỏ → sẫm, lõm, thối bên trong; hay lộ sau khi hái

4. Bốn cửa nấm đi vào — và cách đóng từng cửa

  1. Vết cắt khi tỉa lá, cắt nhánh, hái trái. Đây là cửa số một, và cũng là cửa mình tự mở. Trên thân, nấm chỉ xuyên qua vết thương; trên lá nấm xuyên trực tiếp qua lớp sáp nên không cần vết cắt. Khuyến cáo của Chi cục TT&BVTV TP.HCM rất cụ thể: giai đoạn sau tạo lưới nên tỉa bỏ lá già để vườn thông thoáng, nhưng không cắt tỉa vào những ngày mưa có độ ẩm cao. Thực hành: tỉa vào buổi sáng của ngày nắng ráo, khử dao/kéo bằng cồn khi chuyển sang cây khác, và bỏ tàn dư tỉa ra khỏi nhà màng ngay trong buổi.
  2. Côn trùng chích hút — bọ phấn, rệp. Chúng tạo vết thương nhỏ li ti trên đọt non và thân, đồng thời tiết dịch ngọt. UF/IFAS ghi nhận cây bị rệp và các loài bọ cánh cứng ăn lá có tỷ lệ nứt thân – thối đen cao hơn rõ rệt, vì vết chích chính là cửa vào. Ở nhà màng dưa lưới, bọ phấn trắng, rệp muội và bọ trĩ nằm trong nhóm sâu hại chính — xem bài bọ phấn – rầy mềm – nhện đỏ khi nắng xen mưa để chặn trước.
  3. Vết nứt thân sẵn có. Thân dưa nứt dọc khi cây hút nước quá nhanh sau một đợt khô, hoặc khi độ ẩm giá thể nhảy bậc. Vết nứt ấy không tự gây bệnh, nhưng là khe hở mở sẵn cho bào tử. Giữ nước đều và giữ chênh EC dịch tưới – dịch rỉ dưới 1–1,8 mS/cm để giảm nứt thân.
  4. Cuống quả lúc thụ phấn và lúc hái. Đây là chi tiết ít người để ý: Cơ quan Nông nghiệp bang California (CDFA) ghi nấm vào trái qua vết thương hoặc sẹo hoa ở đúng thời điểm thụ phấn; UF/IFAS thêm rằng vết cắt cuống khi thu hoạch cũng là cửa vào và dẫn tới thối trái sau thu hoạch. Vì vậy, hái nhẹ tay, không để dập vỏ, không xếp trái chồng quá dày, và bảo quản lạnh đúng mốc 7–10 °C (45–50 °F).

5. Thấy cây chớm bệnh: 5 việc trong 48 giờ

  1. Quét thuốc vào đúng vị trí vết bệnh bằng cọ (chổi) nhỏ — đây là khuyến cáo nguyên văn của Chi cục TT&BVTV TP.HCM cho giai đoạn cây mới chớm bệnh, thay vì phun tràn cả nhà màng. Phun tràn vừa tốn thuốc, vừa ướt cả tán — tức là tạo thêm điều kiện ẩm cho chính bệnh này.
  2. Hái bỏ trái bệnh và đưa ngay ra khỏi nhà màng. Trái bị nứt – thối là nguồn bào tử; để nằm trên luống thì mỗi lần tưới, mỗi trận mưa là một lần phát tán tại chỗ.
  3. Cắt bỏ phần thân đã nứt nếu vết nằm ở nhánh phụ (không cắt khi vết ở thân chính ngay dưới gốc, dễ làm gãy cây). Khử dụng cụ sau mỗi cây, và đừng cắt tỉa trong lúc tán còn ướt.
  4. Hạ ẩm trong tán: tỉa lá già ở đáy cho thông thoáng, mở thông gió, ngưng tưới vào buổi chiều tối và những ngày mưa. Mục tiêu không phải làm nhà màng khô cong, mà là để tán lá khô trước khi trời tối.
  5. Ghi sổ 2 dòng: ngày thấy vết, và ngày tỉa/tưới gần nhất. Sau 1–2 lứa, sổ này cho biết vườn mình hay mở cửa bệnh ở bước nào để chặn đúng chỗ — xem bài độ ẩm nhà màng ban đêm để hiểu vì sao tán ướt về đêm là điều kiện bệnh.

Về thuốc: nhóm hoạt chất được Chi cục TT&BVTV TP.HCM nêu cho bệnh này là Mancozeb, Mandipropamid + Chlorothalonil, hoặc phun định kỳ chế phẩm vi sinh Streptomyces lydicus 2–3 tuần/lần. UF/IFAS lưu ý thêm hai nguyên tắc chung: phun theo hướng phòng và luân phiên nhóm hoạt chất để nấm không quen thuốc. An Thịnh Seeds không đưa liều cụ thể vì liều phụ thuộc sản phẩm và giai đoạn — hãy đọc kỹ nhãn và kiểm hoạt chất còn trong danh mục được phép trước khi dùng.

6. Phòng cả vụ: 7 mốc dễ kiểm

  1. Mật độ. Chi cục TT&BVTV TP.HCM khuyến cáo trồng khoảng 25.000 cây/ha, tương đương 2.500 cây/1.000 m² — nằm gọn trong khung mật độ mùa mưa 2.200–2.500 cây/1.000 m² đã khuyến cáo cho nhà màng. Trồng dày hơn thì tán kín, ẩm trong tán cao, và số vết tỉa tăng theo.
  2. Bón cân đối, hạn chế đạm. Cây quá sung cho tán dày — đúng cái mà nấm cần.
  3. Tưới vừa phải, tránh chiều tối và ngày mưa. Nguyên văn khuyến cáo của Chi cục; cũng khớp với mốc vận hành đang dùng: 7 × 4 phút (trồng → 14 ngày), 9 × 6 phút (15 ngày → ra hoa), 10 × 7 phút (đậu quả → thu hoạch).
  4. Tỉa lá già sau tạo lưới, nhưng đúng lúc. Tỉa để thông thoáng là việc phải làm; tỉa vào ngày mưa ẩm cao là tự mở cửa bệnh.
  5. Sau mỗi vụ: dọn sạch tàn dư cây trồng, khử trùng giá thể và nhà màng. Con số đáng nhớ: sợi nấm có thể tồn tại trong tàn dư thực vật khoảng 2 năm — nghĩa là một vụ làm sót tàn dư có thể ảnh hưởng sang vụ sau. Quy trình 6 bước: bài vệ sinh – khử trùng nhà màng giữa các vụ.
  6. Xử lý giá thể trước khi trồng: trộn chế phẩm Trichoderma vào giá thể, hoặc tưới định kỳ 1 lần/tháng trong vụ (Chi cục TT&BVTV TP.HCM).
  7. Nguồn hạt giống. Nấm tồn tại cả trong hạt giống; UF/IFAS ghi rõ hạt có thể bị nhiễm mà cây không hề biểu hiện triệu chứng, và cho tới nay chưa có giống kháng bệnh này ở bất kỳ cây họ bầu bí nào. Vì thế chọn lô hạt có kiểm lô và xử lý hạt là bước chặn đầu tiên — xem bài kiểm hạt giống F1 trước khi gieo.

7. Mưa 5–8/10: cửa sổ lây đang mở

Theo Đài Khí tượng Thủy văn Nam Bộ (Báo Nông nghiệp và Môi trường, 5/10/2026), TP.HCM tiếp tục có mưa vừa, mưa to, có nơi mưa rất to; tổng lượng mưa 48 giờ tới phổ biến 60–140 mm, có nơi trên 150 mm; cấp độ rủi ro thiên tai do mưa lớn được cảnh báo ở cấp 1. Trong 24 giờ qua, một số điểm ghi lượng mưa lớn: Phạm Văn Cội 72 mm, Củ Chi 64 mm, Thủ Dầu Một 58,6 mm, Bình Ba 49,6 mm. Từ chiều 7/10 đến 8/10, mưa lớn còn duy trì với lượng 40–80 mm, có nơi trên 100 mm. Cùng ngày, Báo Nông nghiệp và Môi trường dẫn báo cáo của Chi cục Trồng trọt và BVTV TP Cần Thơ: mưa lớn kết hợp triều cường từ 21–29/9 làm 596,55 ha cây trồng bị ảnh hưởng (lúa 488,4 ha; cây ăn trái 100,85 ha; rau màu và cây hàng năm 7,3 ha).

Với nhà màng dưa lưới, ba ngày ẩm liên tục không làm cây chết ngay — nó mở cửa sổ lây. Theo bảng thời gian ở trên, mỗi vết tỉa trong đợt mưa này sẽ hiện thành vết bệnh vào khoảng 12–20/10, đúng lúc nhiều vườn đang nuôi trái. Vì vậy kế hoạch cho tuần này nên xếp lại: dồn việc tỉa lá sang buổi sáng của ngày ít mưa; ngày mưa chỉ đi kiểm tra và quét vết; tuyệt đối không tưới bổ sung vào chiều tối; và ghi lại ngày tỉa để 2 tuần sau còn đối chiếu được.

Vườn đang có thân bị nứt chảy nhựa? Chụp ảnh cận vết bệnh (có cả phần nhựa và chỗ nghi có hạt đen), kèm 3 thông tin: ngày tỉa lá gần nhất, ngày mưa lớn gần nhất, và các chỉ số EC dịch tưới – EC dịch rỉ đáy túi. An Thịnh Seeds xem giúp hướng xử lý cho lứa trái còn lại và cách bố trí lịch tỉa cho đợt mưa tới. Zalo/hotline 093 883 2833.

Nguồn tham khảo

Bài liên quan

Chat Zalo Gọi ▲